Cái nhìn về doanh nghiệp “gia đình trị”

 

Cuá»™c khủng hoảng tài chính châu Á Ä‘ã gây ra nhiều tổn thất cho Hàn Quốc. Má»™t số cải cách Ä‘ã được nÆ°á»›c này thá»±c hiện, và các chaebol Ä‘ã ít nhiều hứng chịu tác Ä‘á»™ng, trong Ä‘ó phải kể tá»›i sá»± sụp đổ của tập Ä‘oàn Daewoo. Tuy nhiên, các chaebol có cách quản lý tốt hÆ¡n Ä‘ã thích nghi được vá»›i môi trường má»›i – trong Ä‘ó có những yêu tố má»›i bao gồm sá»± hiện diện nhiều hÆ¡n của các nhà đầu tÆ° nÆ°á»›c ngoài – và tá»›i giờ vẫn Ä‘óng vai trò xÆ°Æ¡ng sống trong nền kinh tế Hàn Quốc Quyền sở hữu lÄ©nh vá»±c công nghiệp của Hàn Quốc ngày nay không khác là mấy so vá»›i thời kỳ trÆ°á»›c khi xảy ra khủng hoảng tài chính châu Á. Tập Ä‘oàn Samsung Group vẫn nằm dÆ°á»›i sá»± kiểm soát của gia Ä‘ình Lee, LG là của nhà Koo, Hyundai thuá»™c về gia tá»™c Chung, và SK của họ Chey. Vậy Ä‘iều này có thể kéo dài bao lâu?

Nhiều chuyên gia phÆ°Æ¡ng Tây thì cho rằng, cùng vá»›i sá»± lá»›n mạnh trên thị trường toàn cầu, các doanh nghiệp đến từ các nền kinh tế má»›i nỏi sẽ cần phải thay đổi để tăng sức hấp dẫn đối vá»›i các nhà đầu tÆ° nÆ°á»›c ngoài, đặc biệt là các nhà đầu tÆ° đến từ Mỹ và châu Âu. Sá»± thay đổi này bao gồm: tập trung vào má»™t số ít lÄ©nh vá»±c, giảm bá»›t vai trò của gia Ä‘ình sáng lập và mở rá»™ng quyền sở hữu cổ phần. NhÆ°ng giống nhÆ° ở Samsung của Hàn Quốc, Tata của Ấn Độ và nhiều trường hợp khác cho thấy, chế Ä‘á»™ “gia Ä‘ình trị” và Ä‘a dạng hóa ngành nghề không hề mâu thuẫn vá»›i sá»± thành công trong cạnh tranh, thậm chí ở cả những thị trường có mức Ä‘á»™ Ä‘òi hỏi cao nhất. Trong khi Ä‘ó, lối quản trị doanh nghiệp kiểu phÆ°Æ¡ng Tây Ä‘ã tỏ ra kém ấn tượng trong vòng 3 năm trở lại Ä‘ây. Liệu có thể cho rằng, trong trường hợp này, doanh nghiệp ở các nÆ°á»›c phát triển nên học theo cách làm của các công ty thuá»™c nền kinh tế má»›i nổi, thay vì ngược lại? 

Mặc dù Hàn Quốc là trường hợp ngoại lệ về quy mô và sức mạnh của các tập Ä‘oàn gia Ä‘ình, nhiều quốc gia phát triển khác cÅ©ng có cấu trúc công nghiệp tÆ°Æ¡ng tá»± nhÆ° của nÆ°á»›c này. Các tập Ä‘oàn gia Ä‘ình nhÆ° Tata và Birla ở Ấn Độ, Koc và Sabanci ở Thổ NhÄ© Kỳ, hay tập Ä‘oàn Carso của tá»· phú giàu nhất thế giá»›i Carlos Slim ở Mexico… chính là những thành phần hùng mạnh của nền kinh tế ná»™i địa ở các nÆ°á»›c này, đồng thời Ä‘ang ngày càng trở nên năng Ä‘á»™ng ở thị trường nÆ°á»›c ngoài. Công ty con của các tập Ä‘oàn này, nhÆ° Tata Motors hay Tata Steel của Tata, Ä‘á»™c lập về mặt pháp lý vá»›i hãng mẹ và thường được niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán trong nÆ°á»›c, nhÆ°ng vẫn có mối liên hệ mật thiết vá»›i gia Ä‘ình sáng lập tập Ä‘oàn thông qua quyền sở hữu cổ phần và quyền lãnh đạo chéo. Về phÆ°Æ¡ng diện này, các tập Ä‘oàn “gia Ä‘ình trị” của châu Á rất khác so vá»›i các tập Ä‘oàn lá»›n của Mỹ nhÆ° GE – tập Ä‘oàn có toàn quyền kiểm soát các chi nhánh và quyền sở hữu cổ phần phân tán. 

Trong cuốn sách tá»±a đề The Oxford Handbook of Business Groups (tạm dịch: “Sổ tay về các tập Ä‘oàn”) do Đại học Oxford xuất bản, hai tác giả Tarun Khanna và Yishay Yafeh lý giải rằng, má»™t phần sá»± hợp lý phía sau những tập Ä‘oàn gia Ä‘ình xuất phát từ việc các doanh nghiệp này bù đắp cho những định chế kinh tế còn thiếu vắng hoặc chÆ°a thá»±c sá»± phát triển ở các nền kinh tế má»›i nổi. Ở những nÆ¡i mà thị trường vốn đại chúng còn nhỏ bé hoặc chÆ°a tồn tại, sẽ là Ä‘iểm rất có ý nghÄ©a nếu các chủ doanh nghiệp có thể tá»± mình phân bổ các nguồn vốn trong ná»™i bá»™ tập Ä‘oàn và đầu tÆ° nguồn vốn dÆ° thừa sang các doanh nghiệp khác mà họ trá»±c tiếp Ä‘iều hành. Ở Ä‘âu mà hệ thống luật pháp còn chÆ°a hoàn chỉnh và niềm tin vào các mối quan hệ thÆ°Æ¡ng mại còn chÆ°a cao, chủ doanh nghiệp có thể giảm bá»›t rủi ro bằng cách Ä‘Æ°a bà con vào các vị trí lãnh đạo then chốt trong công ty. Họ cÅ©ng có thể phát triển má»™t thị trường lao Ä‘á»™ng ná»™i bá»™. 

Má»™t đồng tác giả khác của cuốn Oxford Handbook of Business Groups là Randall Morck thì cho rằng, các tập Ä‘oàn gia Ä‘ình để những người có tài di chuyển giữa các công ty trong tập Ä‘oàn mà không cần phụ thuá»™c vào thị trường nhân lá»±c bên ngoài vốn không thiếu những người mang bằng cấp giả. “Ngôi trường kinh doanh tốt nhất ở má»™t quốc gia nhÆ° vậy có thể chính là bàn ăn tối của má»™t gia Ä‘ình kinh doanh hùng mạnh”, Morck viết. 

Không phải tập Ä‘oàn “gia Ä‘ình trị” nào cÅ©ng có tÆ° tưởng vÆ°Æ¡n ra thị trường quốc tế. Theo đồng tác giả Mauro Guillen của cuốn Oxford Handbook of Business Groups, những doanh nghiệp nhÆ° vậy thường được lợi từ cÆ¡ chế chính sách khuyến khích các công ty trong nÆ°á»›c xuất khẩu, đồng thời hạn chế đầu tÆ° từ các công ty Ä‘a quốc gia đến từ bên ngoài. Trong Ä‘iều kiện nhÆ° vậy, các doanh nhân – Ä‘ôi khi vá»›i sá»± trợ lá»±c của chính phủ – có thể tập hợp các nguồn lá»±c và kỹ năng để đặt chân vào má»™t ngành công nghiệp má»›i – từ nghiên cứu khả thi, xin giấy phép, sắp xếp các gói tài chính, tiếp thu công nghệ nÆ°á»›c ngoài, thuê và Ä‘ào tạo nhân lá»±c. Ở má»™t phÆ°Æ¡ng diện nào Ä‘ó, Ä‘ây là những kỹ năng có thể được áp dụng sang các ngành công nghiệp khác. 

Má»™t câu hỏi lá»›n đặt ra là liệu cấu trúc này giờ Ä‘ã trở nên kém hiệu quả, thậm chí là phản tác dụng, khi mà quốc gia Ä‘ó Ä‘ã há»™i nhập sâu rá»™ng hÆ¡n vào nền kinh tế toàn cầu. Mối rủi ro ở Ä‘ây là những tập Ä‘oàn lá»›n có thể sẽ thao túng thị trường để phục vụ cho lợi ích của họ và tìm cách “dìm” sá»± nổi lên của những doanh nghiệp mang tính chuyên môn hóa cao. Chẳng hạn nhÆ° ở Hàn Quốc, ông Hicheon Kim, má»™t đồng tác giả khác của cuốn Oxford Handbook of Business Groups, Ä‘ã chỉ ra rằng, thị trường Internet chủ yếu được phát triển bởi các chaebol. Vá»›i nguồn lá»±c tài chính, quyền tiếp cận các kênh phân phối và thÆ°Æ¡ng hiệu Ä‘em đến cho các chaebol lợi thế trên thị trường Internet. Trong khi Ä‘ó, tại Mỹ, thị trường này nằm dÆ°á»›i sá»± cạnh tranh của các công ty công nghệ lá»›n nhÆ° Amazon hay Google. Để tránh sá»± thao túng của các chaebol, má»™t chính sách cạnh tranh nghiêm ngặt là Ä‘iều cần thiết, cùng vá»›i Ä‘ó là má»™t hệ thống tài chính cho phép các công ty má»›i thành lập có thể tiếp cận dá»… dàng vá»›i nguồn vốn. 

Tuy nhiên, thậm chí cả khi sân chÆ¡i là bình đẳng hoàn toàn, chÆ°a chắc các tập Ä‘oàn gia Ä‘ình có thể bị thay thế bởi những công ty có mô hình tổ chức kiểu phÆ°Æ¡ng Tây. Lối quản trị doanh nghiệp phÆ°Æ¡ng Tây có má»™t thiếu sót lá»›n, Ä‘ó là sá»± thiếu vắng của những người chủ sở hữu vá»›i mục Ä‘ích hàng đầu là sức khỏe dài hạn của công ty. Đây là má»™t khoảng trống mà gia Ä‘ình kiểm soát có thể lấp đầy. 

Trên thá»±c tế, ở phÆ°Æ¡ng Tây cÅ©ng Ä‘ã có nhiều công ty gia Ä‘ình nhÆ° Wallenbergs của Thụy Điển hoạt Ä‘á»™ng hiệu quả. Má»™t ví dụ về sá»± thành công của doanh nghiệp gia Ä‘ình là công ty Jardine Matheson có trụ sở ở Hồng Kông, niêm yết trên thị trường chứng khoán London. Hoạt Ä‘á»™ng trong nhiều lÄ©nh vá»±c, chủ yếu ở Trung Quốc và Đông Nam Á, công ty này Ä‘ã cho thấy rõ nét những lợi ích lâu dài của mô hình “gia Ä‘ình trị” và sá»± Ä‘a dạng hóa trong kinh doanh. Được thành lập vào năm 1832 bởi hai thÆ°Æ¡ng nhân người Scotland, Jardin Matheson là má»™t trong những tập Ä‘oàn lá»›n nhất và có lợi nhuận cao nhất ở châu Á, vá»›i lợi nhuận trÆ°á»›c thuế 3 tá»· USD và tổng doanh thu 36 tá»· USD. Cổ Ä‘ông sở hữu Jardine Matheson là gia Ä‘ình Keswick, dòng họ sáng lập nên tập Ä‘oàn, nhÆ°ng phần lá»›n các công ty con nằm dÆ°á»›i sá»± quản lý của các giám đốc Ä‘iều hành không phải là người nhà, thường là người có quốc tịch ở nÆ°á»›c mà công ty Ä‘ó hoạt Ä‘á»™ng. CÆ¡ sở cho thành công của tập Ä‘oàn này là sá»± hiểu biết sâu sắc về thị trường châu Á, khả năng phát hiện cÆ¡ há»™i má»›i, cá»™ng vá»›i chính sách tham gia hay rút lui khỏi những ngành công nghiệp hay thị trường mà doanh nghiệp không còn lợi thế cạnh tranh. 

DÄ© nhiên, vẫn có những mặt trái của mô hình quản lý doanh nghiệp kiểu gia Ä‘ình. Má»™t những vấn đề Ä‘ó được gọi là hiệu ứng Carnegie: thế hệ sau có thể có năng lá»±c kém hÆ¡n người sáng lập. Má»™t vấn đề khác là tranh chấp giữa những người thừa kế, nhÆ° trường hợp hai anh em tá»· phú người Ấn Độ của tập Ä‘oàn Reliance từng Ä‘Æ°a nhau ra tòa. 

Ở châu Âu cÅ©ng Ä‘ã từng có nhiều trường hợp trong Ä‘ó gia Ä‘ình kiểm soát công ty tìm cách làm lợi cho họ và gây thiệt hại cho các cổ Ä‘ông thiểu số. NhÆ°ng sá»± hiện diện của má»™t cổ Ä‘ông gia Ä‘ình mạnh cÅ©ng có nhiều Ä‘iểm có lợi, ít nhất là sá»± ổn định và cam kết, cÅ©ng nhÆ° sá»± theo dõi có trách nhiệm đối vá»›i các nhà quản lý của công ty. Không phải gia Ä‘ình sáng lập doanh nghiệp nào ở các thị trường má»›i nổi cÅ©ng có thể kéo dài sá»± thống trị của họ lâu nhÆ° nhà Wallenberg hay nhà Keswick. NhÆ°ng những gia Ä‘ình có quan Ä‘iểm thá»±c tế trong việc quyết định nên gia nhập hay rút lui khỏi lÄ©nh vá»±c kinh doanh nào, may mắn có được thế hệ con cháu đủ năng lá»±c thừa kế gia sản mà cha ông để lại, và biết trọng dụng nhân tài từ bên ngoài gia Ä‘ình sẽ là những gia tá»™c duy trì được vai trò to lá»›n của họ. Đây cÅ©ng sẽ là những gia tá»™c chứng minh được rằng, mô hình “gia Ä‘ình trị” là má»™t lá»±a chọn thay thế cho mô hình quản trị doanh nghiệp phÆ°Æ¡ng Tây.

nguồn: kienthuckinhte.com